Historia Cieńszy

 Historia Cieńszy

I w tych rzeczach wiadomość
może się kiedyś na co przyda… (Virgiliusz)

Tak jak ptak ma swoje gniazdo, tak każdy człowiek ma swój rodzinny dom, w którym się urodził i wychował, kościół, w którym został ochrzczony, szkołę, do której chodził. Każdy z nas pochodzi z konkretnej rodziny, miejscowości, parafii. Tego nie można zapomnieć, to są nasze korzenie. Nie można zapomnieć skąd się wyszło, a szczególnie wtedy, kiedy gdzieś daleko od miejsca urodzenia rzucił nas los. Kiedy jesteśmy młodzi pragniemy zdobywać wierzchołki gór, kiedy się starzejemy szukamy swoich korzeni. Życie krzyczy, woła i zaklina; przyszłość leży w przeszłości. Dlatego powinniśmy poznawać nie tylko historię Polski, Mazowsza, ale także historię „własnego podwórka”, „Małej Ojczyzny” tj. parafii, gminy, swojej rodzinnej wsi.

Poproszono mnie, aby napisać krótki tekst o najdawniejszych dziejach wsi Cieńsza. Sprawa ta nie jest prosta, ponieważ brakuje nam dokumentów źródłowych. Są natomiast pewne ślady przeszłości, źródła pośrednie. Nowe światło daje przebadanie sprawy ruchów migracyjnych pomiędzy Puszczą Zieloną i Białą.  Otóż wg. badań Marii Żywirskiej i Ludwika Krzywickiego badaczy procesu migracji na terenach i historii Kurpiów Białych i Kurpiów Zielonych należy podkreślić, że „…pierwsi osadnicy znający gospodarkę leśną byli sprowadzeni z Puszczy Białej do borów królewskich tworzących Puszczę Zieloną w początkach jej zaludnienia, a więc w wieku XV. (…)   Przy końcu bowiem XV stulecia, kiedy dopiero poczęły powstawać pierwsze osiedla w Puszczy Zielonej, Puszcza Biała była już gęsto zaludniona, a nawet stanowiła samodzielne centrum osadnicze. Stąd szli osadnicy na północny zachód do Puszczy Zielonej, a nawet sięgnęli Prus” (M. Żywirska, Kurpie Białe) O czym to świadczy? A no o tym, że pierwsza Cieńsza istniała już w XV w. Niestety dokładnej daty nie znamy. Natomiast druga fala migracyjna idąca w XVIII w. nastąpiła w odwrotnym kierunku, o czym powiem za chwilę. Argumentem za bliskością Kurpi Białych i Zielonych mimo geograficznej odległości są podobne zawody, nazwiska i nazwy wsi. Obie Puszcze Biała i Zielona zamieszkiwały rody bartnicze, czyli pszczelarze. Kurpie kochali pszczoły. One dawały im utrzymanie. A kto zabił pszczołę ten popełniał grzech ciężki i musiał się spowiadać. Mam nadzieję, że w Cieńszy też hoduje się pszczoły. 

Historia Cieńszy jest bardzo interesująca. Wieś, tak jak inne w Puszczy Białej, należała od dawnych czasów do dóbr biskupów płockich. Pierwszy etap istnienia wsi trwał ok. 200 lat
i zakończył się tragicznie w II poł. XVIII w. Na skutek wojen szwedzkich większość wsi został spalona, ludzie wymordowani. Reszta ludności wymarła w czasie zarazy i tak na przeszło 50 lat wieś przestała istnieć.

Cieńsza swoje drugie powstanie i rozwój zawdzięcza programowi osadnictwa, którego pomysłodawcą na początku XVIII w. był biskup płocki S. Załuski. Podobnie jak kilka innych wiosek w Puszczy Białej została zasiedlona osadnikami – Kurpiami z Puszczy Zielonej.1 Rodziny osadników przybywające do Puszczy Białej przeważnie były liczne. Według M. Żywirskiej, badaczki dziejów Puszczy Białej, w Cieńszy początkowo było 12 zagród.2 Osadnicy otrzymywali równo po 1 dawnej włóce ziemi. 

Wyżej wymienione informacje potwierdza dokument bpa Antoniego Stanisława Dembowskiego zwany „Lokacyjny przywilej nowozakładanych wsi na wyrębach leśnych pod Pułtuskiem z r. 1751”:

„Antoni Seb. z D. G. Dembowski z B. y St. Ap. Ł. Biskup Płocki Wszem wobec i każdemu
z osobna etc. widząc niektóre wsi Naszych spustoszenie, z ludzi znaczne ogołocenia a przez to gruntów i dochodów stołu Naszej… (nieczytelne) tyle szukamy sposobu, abyśmy też dobra restaurować, ogołocone ludźmi osadzić mogli. Zatym udających się do Nas Pracowitych Marcina Drozda, Tomasza Skonieczniaka, Marcina y Iana Kisielów, Piotra y Andrzeja Dawidczuków, Mateusza Darmofała, Kaz. Borawskiego, Iana Papiżyka y innych, za Instancyą IMciów Prałatów, przy boku Naszym będących, pod naszą wziąwszy Protekcyą, nowe na gruntach Wyrąbki Cieńsza nazwane, na włók siedm redukowane, od lat trzech zaczęte, (…)”.3

Z powyższego dokumentu z 1751 r. dowiadujemy się, ze proces osadnictwa w Cieńszy rozpoczął się 3 lata wcześniej od daty wystawienia tego dokumentu, a więc w 1748 r. Poznajemy również nazwiska pierwszych osadników, założycieli dzisiejszej wsi Cieńsza.4 Z dokumentu wynika, że pierwszych zagród było
7 i każdy osadnik otrzymała po jednej włóce ziemi. Każdy z nich był tak jak na Kurpiach Zielonych człowiekiem wolnym, nie odrabiał pańszczyzny, natomiast płacił czynsz na rzecz biskupstwa i państwa.5

Osadnicy w Cieńszy nie byli ludźmi przypadkowymi. Biskup nakazał sprowadzić tu ludzi pracowitych i odpowiedzialnych. Nic więc dziwnego, że w drugiej połowie XVIII w. z inicjatywy biskupa płockiego założono tu dużą wytwórnię potażu, której wyposażenie dokładnie opisano w lustracji biskupa płockiego z 1781 r. Potaż produkowano z popiołu pochodzącego ze spalania drewna i węgla drzewnego, a także przez wypalanie skał zawierających sól i potas. Od wieków potaż był powszechnie stosowany przy produkcji mydła, szkła, wyrobów ceramicznych, bielenia tkanin, służył również jako nawóz do uprawy roli. Ze względu na produkcję potażu wioska odgrywała ważna rolę nie tylko w najbliższej okolicy, ale także w całych dobrach biskupów płockich. Przypadek Cieńszy jest jednym z wielu pozytywnych przykładów, potwierdzających trafność decyzji biskupów płockich, którzy w I połowie XVIII w. zdecydowali się na zasiedlenie tych terenów przez pracowitych mieszkańców Puszczy Zielonej z okolic Kadzidła.

W 1827 r. wieś Cieńsza liczyła już 29 zagród i 179 mieszkańców. Na mocy ukazu carskiego z 1835 r. Cieńsza stała się częścią darowizn dóbr rządowych na rzecz zasłużonych carskich urzędników cywilnych i wojskowych.6

W wiosce przed 1939 r. była też niewielka cegielnia. W Cieńszy znajdowały się pozostałości wiatraka-holendra, przeniesionego tu w 1870r. z Ostrołęki. Dawniej wiele kobiet z Cieńszy zajmowało się kurpiowskim haftem. Niektórzy mężczyźni zajmowali się bednarstwem oraz byli cenionymi cieślami.7 Wieś położona jest 4 km od kościoła parafialnego.
W roku 2012 mieszkało tu ok. 300 osób. Dla tych co wyszli z Cieńszy w daleki świat chciałbym zacytować fragment wiersza, piosenki pt. „Ze starej płyty”:

 

Ze starej płyty (Gdzieś w Internecie) 

Znam takie miejsce na ziemi

 Cudowne miejsce, gdzie zawsze chciałbym żyć. 

Zawsze tu wracam myślami 

Nawet, gdy sam nie mogę tu być. 

Domu się nie zapomina

 To musisz wiedzieć – w nim mieszkasz tylko raz. 

Bo najpiękniejsze są chwile

 Kiedy znów widzisz matki swej twarz.

 To mój rodzinny dom

 W sercu go mam

 Długie wieczory nie byłem nigdy sam

 Każdy opuszcza dom,

 przychodzi taki czas

 Lecz bez niego nie byłoby nas. 

 

Dlatego, kto wyszedł z Cieńszy chętnie do niej wraca.

Przez wieki Cieńszę zamieszkiwał lud pracowity, tu nie było pańszczyzny, dziesięcinę zastępował roczny podatek. Tu żył lud broniący swojej wolności, kochający Boga i Ojczyznę. Lud głęboko wierzący, zawzięty w drodze do celu, trudno przebaczający urazy, nadużywający dawniej tytoniu, ale zawsze gościnny. I niech tak zostanie. Vivat  Cieńsza!!!

Ks. dr Dariusz Kisiel

Ten wpis został opublikowany w kategorii Bez kategorii. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.